Reports on the Vrokastro, Eastern Crete

Hayden, B. (2003): Reports on the Vrokastro area, Eastern Crete.
Volume 1: Catalogue of Pottery from the Settlement of Vrokastro.
Volume 2: The Settlement History of the Vrokastro. Area and Related Studies. (With Heidi Dierckx, George W. M. Harrison, Jennifer Moody, George Posma, Oliver Rackham, Allaire Stallsmith)
Volume 3: The Vrokastro Regional Survey Project. Sites and Pottery. (With Margrete Hahn, George W. M. Harrison, Jennifer Moody, Oliver Rackham, Risser, Allaire Stallsmith)
University of Pennsylvania. Museum of Archaeology and Anthropology. Philadelphia.
 
Τεύχος πρώτο (88 σελίδες κειμένου, 3 χάρτες, 49 σελίδες μα σχεδιασμένα αντικείμενα και 31 με μαυροάσπρες φωτογραφίες): Το αναφερόμενο τεύχος είναι λεπτομερής κατάλογος κεραμικών αντικειμένων από την ανασκαφή της E. Ηall στην κορυφή του βουνού Βρόκαστρο πάνω από το Καλό Χωριό τα οποία στην πλειοψηφία τους βρίσκονται στο Αρχαιολογικό μουσείο στο Ηράκλειο και περίπου 60 αγγεία φυλάσσονται στο Μουσείο του πανεπιστημίου της Πενσσυλβάνιας (ΗΠΑ).
Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφεται ο οικισμός στην κορυφή και στις παρυφές του Βρόκαστρου. Ακολουθεί η περιγραφή της κεραμικής, η χρονολόγηση της και η αξιολόγηση του σημερινού φυσικού περιβάλλοντος. Ο οικισμός κατοικήθηκε πρώτα στη ΜΜ περίοδο, ύστερα στην ΥΜ ΙΙΙΓ μέχρι και την γεωμετρική περίοδο. Ακολουθούν οι περιγραφές των τάφων. Πρόκειται για εκταφές σε αγγεία και για τάφους τύπου «bone enclosure».
Το δεύτερο κεφάλαιο είναι ο κατάλογος των 207 πήλινων αντικειμένων (ολόκληρα αγγεία και όστρακα) οργανωμένος χρονολογικά. Κάθε αριθμός καταλόγου φέρνει τις πληροφορίες για το που βρίσκεται το συγκεκριμένο αντικείμενο, τη λεπτομερή περιγραφή του, αναφέρει τις αναλογίες και τη σχετική βιβλιογραφία. Στο κάθε αντικείμενο αντιστοιχεί το σχέδιό του και η φωτογραφία.
           
Τεύχος δεύτερο (390 σελίδες κειμένου + 37 της βιβλιογραφίας, 63 σελίδες με χάρτες, σχέδια και φωτογραφίες, 12 σελίδες ευρετήριο, CD ROM): Στην εισαγωγή περιγράφεται η οργάνωση της έρευνας. Οριοθετείται η μελετημένη περιοχή (εμβαδόν πάνω από  35 χμ2).  Η περιοχή χωρίστηκε πρώτα σε 13 όμοιες περιοχές βάση των χαρακτηριστικών του φυσικού περιβάλλοντος. Στην κάθε περιοχή έγινε συστηματική επιφανειακή έρευνα και περισυλλογή στοιχείων για την περιβαλλοντολογική έρευνα.  Στα πρώτα κεφάλαια χαρακτηρίζεται το γεωλογικό και το υδρολογικό περιβάλλων συμπεριλαμβάνοντας και την τοπογραφία της κατοίκησης. Ακολουθούν (χρονολογικά) κεφάλαια με αρχαιολογικό κα ιστορικό περιεχόμενο. 
            Η παλαιότερη κατοίκηση της περιοχής, βάση της επιφανειακής έρευνας, χρονολογείται στην ύστερη νεολιθική περίοδο  έως την ΠΜΙΙΑ   (= προανακτορική περίοδο). Το γεγονός αυτό δεν  αποκλείει ότι μπορούσε να υπάρχει κα παλαιότερη κατοίκηση η οποία δεν φάνηκε στην επισκόπηση. Η επιφανειακές έρευνες στην Κρήτη πολύ σπάνια εντοπίζουν παλαιότερα νεολιθικά στρώματα τα οποία βρίσκονται συχνά σε κάμπους βαθιά στα  αλούβια.  (παρόμοια π. χ. και στην Κύπρο.) Στα εισαγωγικά κεφάλαια περιγράφεται με ένα πρωτοποριακό και λεπτομερή τρόπο το φυσικό περιβάλλον στην κάθε χρονολογική περίοδο, οι οικισμοί (και η κάθε ανθρώπινη φανερή επέμβαση) στην περιοχή της μελέτης, στοιχεία για την οικονομία των οικισμών και πληθυσμών, η υποτιθέμενη έκταση των οικισμών και τα δημογραφικά στοιχεία.
            Ανάλογα είναι επεξεργασμένα και τα κεφάλαια για την πρωτομινωική περίοδο (= πρωτοανακτορική), για την περίοδο ΜΜ ΙΙΙ – ΥΜ Ι (νέα ανάκτορα) και για την ΥΜΙΙΙ  (= υστεροανακτορική), για τη λεγόμενη σκοτεινή περίοδο, ΥΜ ΙΙΙΓ – γεωμετρική. Με πολύ ειλικρίνεια συζητιούνται  ιστορικά ερωτήματα,  υποθέσεις και μοντέλα με τα οποία υπολογίζει η αρχαιολογία σήμερα. Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον έχουν στοιχεία και εικασίες πάνω στο θέμα της δημογραφίας, οι  απόψεις για τις υποτιθέμενες αλλαγές των πληθυσμών και για την είσοδο των Δωρεών όσο αφορά την προϊστορία. Πολύ σπουδαία είναι και τα κεφάλαια για την κλασσική, την  ελληνιστική για την ρωμαϊκή Κρήτη όποτε μπαίνουμε πλέον στην ιστορική περίοδο και μπορούμε να διασταυρώνουμε τις πληροφορίες μας με τις γραπτές πηγές. Πολλά νέα στοιχεία έρχονται να προστεθούν για την  Κρήτη των Σαρακηνών και των Οθωμανών. Στο βιβλίο θα βρούμε και πλήρες αναφορές των ταξιδιωτών των νεότερων χρονών για την περιοχή.
            Η έρευνα δεν σταμάτησε στην προϊστορία αλλά προχώρησε μέχρι και το σήμερα. 
 
Τεύχος τρίτο (108 σελίδες κειμένου, 8 βιβλιογραφίας, 119εικόνες και χάρτες, 25φωτογραφίες, 25  μαυροάσπρες φωτογραφίες, CD ROM):
            Στο τρίτο βιβλίο της σειράς γνωρίζουμε λεπτομερώς τη βασική πηγή της αρχαιολογικής γνώσης – την κεραμική προερχόμενη από την επιφανειακή έρευνα της αναφερόμενης περιοχής. Πρόκειται για πλήρες κατάλογο πάλι οργανωμένο  χρονολογικά. Κάθε κεφάλαιο συμπληρώνεται με χάρτες της περιοχής σε συγκεκριμένη χρονολογική περίοδο και σχεδιασμένα ευρήματα. Στο κατάλογο περιγράφονται και είναι σχεδιασμένα περίπου 3500 κομμάτια. Η έρευνα δεν ασχολείται μόνο με τη μορφολογία της κεραμικής αλλά επίσης με τα χαρακτηριστικά του πηλού και την επεξεργασία του. Στοιχεία αυτά συχνά βοηθάνε με τη χρονολόγηση ή επιτρέπουν να προσδιοριστεί  η προσέλευση του κάθε αγγείου.
 
            Χωρίς υπερβολές πρόκειται για μοναδικό έργο λόγω του χρονολογικού ανοίγματος (ύστερη νεολιθική περίοδος – σύγχρονη εποχή), λόγω των σύγχρονων  περιβαντολλογικών ερευνών. Στο βιβλίο φαίνεται ξεκάθαρα ότι το παρελθόν δεν είναι αποκομμένο από το εκάστοτε σήμερα και πως ο χρόνος σημαδεύει πραγματικά μια αδιάκοπη γραμμή  χωρίς φανερή αρχή και τέλος (αυτή αντίληψη του χρόνου μας συνδέει άμεσα με τους αρχαίους Έλληνες για τους οποίους τα «πάντα ρει»).   Ένα από τα πολύ θετικά σημεία του βιβλίου είναι ότι  dr. Hayden δεν συμβιβάστηκε μόνο με καταγραφή στοιχείων αλλά προχώρησε και σε τολμηρές ξεκάθαρες ιστορικές υποθέσεις (πχ. αλλαγές των πληθυσμών στην ΥΝ-ΠΜΙΑ περίοδο, τεύχος 2, σελ. 50, είσοδος των Δωρεών, τεύχος 2, σελ. 154 κα). Η έρευνα αυτή δεν  είναι σημαντική μόνο για την περιοχή αλλά και από τις μεθοδολογικές απόψεις: δείχνει πόσες πληροφορίες μπορούμε να αντλήσουμε από τις επιφανειακές έρευνες, τι δυνατότητες έχουν φυσικές επιστήμες μέσα στα πλαίσια της ιστορικής και λαογραφικής έρευνας και αντίθετα. Σίγουρα είναι σημαντική και από την άποψη προστασίας του ιστορικού πλούτου. Γίνεται (και έγινε) βάση για ακόμα πιο λεπτομερείς έρευνες της περιοχής.